Cunda bir diğer adıyla Alibey, Türkiye’nin Ege’deki en büyük adası. Ayvalık’ın bir parçası olmuş ama belki de ismi Ayvalık’tan önce geliyor. Adı, Alibey Adası olarak değiştirilmiş olsa da, genelde geçmişteki ismiyle anılması tercih ediliyor. Cunda, koruduğu tarihi geçmişiyle ismini de yaşatıyor diyebiliriz.

Bu gün Ayvalık'a bağlı bir bölge olarak geçen ada, Ayvalık'tan önce yerleşime açılmış. Yakın tarihte de Ayvalık'tan bağımsız olarak yaşamış. Antik çağ yerleşimi adanın önünde bulunan Dolap Boğazı denilen bölgeydi. Nesos olarak adlandırılıyordu. Buradaki yaşam Helen, Roma ve Bizans zamanında da devam etti. Osmanlı idaresinde iken Cunda, Ayvalık'tan ayrı olarak yönetilen bir bölgeydi. En parlak devirlerini 18 ve 19.yy'larda yaşadı. 1924 mübadelesinde tamamen boşaltılıp, Girit , Midilli ve Selanik'ten gelenlerle iskan edildi.

Alibey ismi, Kurtuluş Savaşı sırasında Ayvalık, Burhaniye ve çevresinde bulunan 172. Ordu Kumandanı Ali  Çetinkaya'nın burada gösterdiği üstün başarısına istinaden onun adını yaşatmak amacıyla adaya verildi. 

Cunda'da görülecek yerler

Bütün ada görülmeye değer dersek abartmış olmayız. Ayvalık'tan, Akçay ve Altınoluk'tan kalkan günübirlik tekneler Cunda'ya uğrayıp kısa bir mola veriyorlar. Tekne turlarıyla çevresindeki küçük adacıklardaki yüzme molalarında denizini ve canlı deniz dibini keşfedin. Kendi imkanlarınızla koylarına, özellikle de Pateriça'ya gidebilirsiniz. Yaz mevsiminde Pateriça'ya Ayvalık belediye otobüsü de gidiyor. Pateriça'nın olduğu yer Birinci Köy'dür. Zeytinliklerin içinden yürüyerek İkinci Köye de gidebilirsiniz. İkinci Köy'ün arka tarafında bulunan "Ay Işığı Manastırı - Ay Dimitri ta Selina'yı )  ziyaret edin diyemiyorum zira bir kuruma satıldı, şu sıralarda restorasyon çaılşmaları yapılıyor.

Taksiyarhis Kilisesi

1873 Yılında inşa edilmiş. Ada, bu kilise ile ifade ediliyor diyebiliriz. Avludaki üçgen alınlıklı giriş kapısı, Antik çağ tapınak mimarisinden etkilenerek yapılmış. Burası da kapalı yunan haç planında inşa edilmiş. Kubbe sekizgen olarak yapılmış. Kilise baş melek Taksiyarhis'e  (Cebrail) adanmış. (Yine Taksiyarhis'e adanmış ikinci bir kilise de  Ayvalık merkezinde bulunuyor) Bu kilise uzun yıllardan bu yana harap bir vaziyette onarılmayı bekliyor. Bir çok Kültür Bakanı, yerel yöneticiler ve diğer erk sahipleri bir takım vaadlerde bulunsalar da ne yazık ki bu restorasyon çalışmaları bir türlü başlatılamıyor. Bakanlık, yıkılmasını önlemek amacıyla bir-iki yıl önce bir takım iskeleler kurunca ada sakinleri binanın kurtulacağını zan ettiler ama o ümitler de boşa çıktı. Halbuki hem mimarisiyle, hem de çok fazla tahrip edilmiş hemen hemen yok olmuş olsalar da freskleriyle çok önemli bir yapı. İncil yazarlarının resimleri, Hz. İsa'nın hayatı, Konstantinapolis'in kurucusu Aziz Konstantin ile annesi dindar Helena'da burada tasvir edilenler arasındalar.Yunus peygamberin balığın ağzından çıkış hikayesinin resmedildiği fresk  bina hakkında bilgi veren Zehra teyze tarafından ziyaretçilere anlatılan ilginç hikayenin resmedilişidir. Ama artık Zehra teyze de kapıyı açamıyor, zire bina çökme tehlikesine karşı önlem amacıyla kapatılmış.İçeride de kurulan iskelelerden dolayı pencereden bile pek fazla bir şey görünmüyor.

Sevim ve Necdet Kent Kitaplığı

Adanın hakim bir tepesinde bulunuyor. Denizden bakıldığında muhteşem bir görüntü oluşturuyor. 2007 yılının Ağustos ayında açılışı yapılan kütüphanede bir çok kişi ve kurum adı var. Kütüphanenin yerinde, ahalinin son yıllarda “Aşıklar Tepesi” olarak adlandırdıkları yerde sadece dört duvarı kalmış harap bir şapel bulunuyordu. Ama o haliyle bile görülmeye değer bir fotoğraf karesi oluşturuyordu. Bu kalıntı Agiosyannis Kilisesi’nden arta kalanlardı. Kilise, Patrik Teodosios zamanında İstanbul’daki Fener Rum Patrikliği’ne bağlanmış. Burası aslında bir manastırmış. Ana kilisesi de kuzeybatısındaymış. Şimdi kütüphane olarak kullanılan ve restorasyon öncesinde sadece dört duvarı kalan yapı mamanstırın şapeliymiş.

Manastırın un ihtiyacını karşılayan değirmenin de  restorasyon öncesinde sadece temel taşları bulunuyordu. Agios Yannis Kilisesi Ortodoks Hristiyanlar için oldukça önemliymiş. Kitaplığı, özellikle 17.ve 18.yy. kilise hukuğu konusundaki yayınlarıyla biliniyor. Zaman içinde kitaplık taşınmış, mübadele sonrasında da kaderine terk edilen manastır yapılarından geriye çok az bir kısım kalmış. Fakat bir müddet önce manasırın küçük bir kısmı (değirmen ve şapel) Rahmi M.Koç tarafından kiralanıp onarıldı. Değirmen aslına uygun şekilde yeniden inşa edildi. Bu aşamada da Ayvalık'a gönül vermiş bir başka aile de bu çalışmanın içinde yer aldı. Emekli büyükelçi Necdet Kent son yıllarını bozulan göz sağlığından dolayı okuyamadan geçirmiş ve 2007 yılında hayata veda etmişti.  İstanbul balat'taki Musevi hastahanesinde hayata gözlerini yuman Necdet kent, 1911 yılında Ayvalık'ta doğmuştu. Kent, 1943 yılında Marsilya başlonsolosluğu sırasında bir akşam üstü orada bulunan Türk musevilerinin bir trene bindirilerek toplama kampına gönderileceğini öğrenir. hemen istasyona gider. Gördükleri karşısında dehşete düşer. İçinde 80 kadar Türk musevisinin bulunduğu tren vagonu üzerinde şöyle bir yazı bulunmaktadır; "Bu vagona 20 hayvan ve 500 kile et konabilir" kent, uzun sürecek bir çalışma içine girer. Ama başarılı olur, bu insanları o vagondan indirip Türkiye'ye gönderir.

Oğlu Muhtar Kent babasına ait toplam 1300 kitabı buraya bağışladı. Bu eski manastır şapeli ve değirmeni bir kütüphaneye dönüştürülüp Necdet ve eşi Sevim Kent’in adıyla Cunda meraklılarının ve okuma tutkunlarının hizmetine sunuldu. Bu mekan adanın üç tarafını da görüyor. Oradan üç denizi, Midilli’nin ve İda’nın sisli tepelerini, Şeytan Sofrası'nı, Dolap Boğazı’nı, Tavuk Adası’nı, Ayvalık'ı kısaca körfezden görülebilecek hemen  her tarafı zevkle izleyebilirsiniz. Sevimli bir kafesi var. Kütüphane, Pazartesi günleri haricinde her gün 09.30-17.30 saatleri arasında herkese açık. İnternet bağlantısı da bulunuyor. Kafe her gün 09.00-21.00 saatleri arasında açık.

Adresi : Sevim & Necdet Kent Kitaplığı

Garip Sokak Aralığı No:5. Alibey (Cunda) Adası Ayvalık

Tel : 0266 327 33 00

Taşkahve

Yine adayı anlatan bir başka mekan da Taş kahve. Onu en iyi, Fatma  Girik ile Kadir İnanır'ın baş rplünü paylaştıkları "Kambur" filminde gördük. O zaman önünde böyle sahil restoranları da yok, doğrudan denizden baktığınızda görebiliyorsunuz. Cafe ve müzik kültürünü haşır-neşir etmiş Rum ahalinin var ettiği bu güzel kahve günümüzde de aynı şekliyle korunmuş. İçinde müşterisinden daha fazla sayıda kırlangıçların bulunduğu kahve, tahta sandalyeler, ve masaları, yüksek tavanlı, orijinal konsol ve aynalarıyla buram buram nostalji kokuyor. Demli çayları da cabası.

Aynı sokağı defalarca gezebilirsiniz. Bıktırmıyor. Her defasında ayrı bir güzelliğini fark ediyorsunuz. Kapılar, kapı tokmakları, sarımsak taşlı merdivenleri, kapı ve pencere girişleri, pervazları, ince bir sanatın bütün hüneriyle işlendiği süslemeleriyle Cunda evleri. Daracık, taş döşeli denize uzanan sokakları. Ama en önemlisi, İda dağı'ndan gelen esintiyle bu sokaklardan geçen ve bütün güzel kokulu bitkilerin kokusunu taşıyan imbat rüzgarları. Evlerde, özellikle balkon konsollarının altlarına dikkat edin. Değişik süslemeler kullanmış olduklarını göreceksiniz.

Cunda'da çok fazla kilise ve manastır bulunuyor. Dağınıklar. Manastırlar,  genelde kırlarda, zeytinliklerin arasında yahut Cunda'nın etrafındaki adacıklardalar.

Ne alınır ?

Tabi ki zeytinyağı ve zeytinyağlı sabun. Öncelikle bunlar alınmalı. Çok güzel hediyelik eşya standları var.

Ne yenir?

Adalardan gelmiş halkların yaşadığı bir yer Cunda. Kültürlerini, yemek alışkanlıklarını da beraber getirmişler. Zeytinyağını, otları ve balığı biliyorlar. Bunları harmanlayıp değişik damak tatları yaratmayı meslek edinmişler. Buraya özgü bir balık var; papalina. İzmarit balığının yavrusu. Yemeden ayrılmayın adadan. Onu çerez niyetine de yersiniz. Diğer balıklarla doyurun kendinizi. Kabak Çiçeği Dolması Ayvalık ve Cunda ile bütünleşmiştir. Deniz kestanesi de öyle. Ama ille de bu suların ahtapotu, bu dağların otları, arapsaçı, radika ve diğerleri ile yapılmış mezeleri. Sahildeki balıkçı restoranları, ara sokaklardaki mekanlar hepsi birer lezzet durağı. Alternatifleri de oldukça fazla.

Yazı ve Fotoğraflar : Bilsen GÜRER